I. «Поэзия, литература тылын-өһүн туһунан уу сахалыы кэпсэтиини хаһыакка, сурунаалга дэлэччи таһаарар кэммит уолдьаста»
Биһиги, Сэбиэскэй сойуус оҕолоро, нуучча уонна саха литературатын классиктарын айымньыларыгар иитиллибит көлүөнэ буолабыт. Ол да иһин билиигэ тардыһарбыт күүстээх, төрүт ийэ тылбыт инники дьылҕатын туһугар ыалдьарбыт, сайдар суолу тобула сатыырбыт сөҕүрээбэт .
Сайдыылаах олоххо олоробут диибит да, сайдыы эмиэ икки өрүттээх буоллаҕа. Аһары сайдаммыт тылбытын сүтэрэн эрэбит.
Саха ыччата, инники кэскилбит, интернет, ютуб сабыдыалынан күннээҕи туттуллар тыллары нууччалыы-сахалыы буккуйан саҥардар да сахалыы тылы билэр курдук сананар. Ол эрээри оннук оҕо сахалыы кинигэни ааҕыа дуо... Эгэ, саха тылын харыстыыр, сайыннарар патриот буола улаатыа дуо, дьэ саарбах. Саха тылын сайыннарыахтаах, хараанныахтаах бырабыыталыстыба таһымыгар Тыл комитета, Суруйааччылар Ассоциациялара, икки суруйааччылар сойуустара, улуус ахсын айар-тутар литературнай бөлөхтөр бааллар эрээри оччотугар тоҕо тылбыт дьадайда, дьүдэйдэ, инники дьылҕата кэскилэ суох буолан сүтэр турукка киирдэ... Итинтэн сиэттэрэн «Поэзия, литература тылын-өһүн туһунан уу сахалыы кэпсэтиини хаһыакка, сурунаалга дэлэччи таһаарар кэммит уолдьаста» буолбатах дуо?..
Сотору-сотору саҥа кинигэ сүрэхтэниитэ бөҕө буолар, ол эрээри оннук түмсүүгэ, ааптар курдук, үксүн саастаах дьон тоҕуоруһа мунньусталлар, эдэр ыччат көстүбэт. Бары үс аҥы хайдыһа сылдьарбытыттан билиҥҥи үгүс ыччат санаата күөрчэх курдук ытыллан туохха сүгүрүйүөҕүн, ханнык суолунан барыаҕын билбэт, онуоха эбии олохпут ыараан кыһалҕаҕа кыһарыйтаран, күннээҕинэн сылдьар, уһуну-киэни толкуйдаабат. Аныгы ыччат кумира, сыала-соруга, сиэрэ-майгыта олох атын дииргэ тиийэбин.
Билигин 21 үйэҕэ олох балысханнык сайдан ыччат аан дойду сайдыытын барытын көрө, ырыта олорор... Мин санаабар, бу икки сойуус суруйааччылара аныгы ыччат интэриэһин дириҥник өйдөөбөппүт, ырыппаппыт, орто саастаах оскуола оҕолоругар аналлаах айымньылары ситэ-хото айбаппыт, суруйбаппыт, ол иһин саха литературатыгар сөптөөх интэриэһи үөскэппэппит. Ол мэлдьэх буолбатах.
Билигин киһини барытын биир санааҕа сирдиир уус-уран айымньы суруллубатын, мин тус бэйэм, аныгы көлүөнэни түмэр биир сүрүн итэҕэл, сыал-сорук суоҕуттан дии саныыбын. Ол гынан аан дойдуга киһи аймах сыаннастара: чиэһинэй, суобастаах буолуу, кырдьаҕаска, кыаммаккка кыһаллыы, ийэ дойдуга ытык иэс диэн өйдөбүллэр син биир бааллар эбээт, киһи аймах баарын тухары баар буолуохтара даҕаны.... Тоҕо оччотугар ити боппуруостары ырытан, сырдатан, аныгы олоҕу кытта сибээстээн, силистээн-мутуктаан урукку классиктар курдук үрдүк таһымнаах уус-уран айымньылары ким да суруйбатый?.. Эбэтэр ааттаах-суоллаах дьоммут сааһыран хаалан суруйбаттар диэҕи Былыргы Греция биллэр драматурга Софокл аатырбыт “Царь Эдип” диэн айымньытын 75 сааһыгар, немец суруйааччыта Гёте Иоганн Вольфганг “Фауст” - 83 сааһыгар, онтон Л. Н. Толстой 71сааһыгар - «Воскресение», 72 сааһыгар — «Живой труп», 76 -гар — «Хаджи Мурат» диэн айымньыларын суруйбуттара эбээт. Бу ааттаммыттарга холоотоххо биһиги ортобутугар өссө да ааттарын ааттатыах, тыыппалаах эдэрчи суруйааччылар бааллар: А. Амбросьев - Сайылык Уола (Сунтаар), Б. Павлов –Кэм ( Дьокуускай), Р. Корякина -Хотууна ( Чурапчы), Г. Нельбисова (Дьокуускай), В. Гоголев-Уйулҕан (Дьокуускай), И. Иванов “Чуумпу Бүлүү” (Сунтаар) уо.д.а. Онон эрэл кыыма билигин да сөҕүрүйбэт уонна хайа, баҕар, эдэр талааннар тахсан кэлиэхтэрэ диэн эмиэ эрэнэ, күүтэ саныыбын, холобура, Николай Васильев-Харыйалаах Уола (Үөһээ Бүлүү), Мария Андреева (Горнай ул.), Сардаана Корякина (Чурапчы ул.), Гаврил Адамов (Хаҥалас ул.) ...
Билэрбит курдук, 2015 сыллаахха Россияҕа Литература сылынан биллэриллэн сэргэхсийии тахса сылдьыбыта. Элбэх литературнай бөлөхтөр тэриллибиттэрэ эрээри быйылгы сылга диэри үгүстэрэ биллибэт-көстүбэт буолан хааллылар.
Сорох литературнай бөлөхтөр айар талааннаах, суруйар дьоҕурдаах дьону түмэн, бу боппуруоһу айымньылаахтык үөрэтэн, быһаарсан хомуурунньуктары таһаарар буоллулар. Холобура, Мэҥэ Хаҥаластар И.М. Сосин аатын сүгэр Майатааҕы киин бибилэтиэкэ көҕүлээһининэн “Кистэлэҥ иэйии” диэн дьоһуннаах кинигэ күн сирин көрбүтэ. Ол туһалаах хамсааһын туһунан бу суруйуум иккис чааһыгар салгыы билиһиннэриэм.
Ол гынан, үгүс литературнай бөлөхтөргө хоһоону, айымньыны ырытыы суоҕун кэриэтэ, ааптар өһүргэниэ диэн барыта үрдүттэн хайҕааһынынан, бассаабынан үөрбүт-көппүт смайликтары ыыталааһынынан ырытыыбыт бүтээхтиир, бу маннык көстүү үгүс, хомойуох иһин, сайдыыга биллэн туран тиэрдибэт суол. Сорохтор дьүөрэ тыллары сөпкө сааһылаан суруйар буоллулар да хоһоону сатаан суруйар курдук сананаллар, ол эрээри оннук айымньыларга уобарас, иэйии тиийбэт, суох да кэриэтэ, ис хоһооно тутах буолан хомотор. Иэйиитэ суох хоһооннор ааҕааччыны умсугуппат, уйулҕаларын хамсаппат буоланнар түргэнник умнуллан хаалаллар, оннук хоһооннору дьон сэргээбэт, ол иһин итинник айымньылар кылгас дьылҕаланаллар. Итинник суруйар дьоннор, атыннык эттэххэ, графоманнар, күн түүн аайы элбээн иһэллэрэ киһини дьиксиннэрэр.
Поэт поэты ордук өйдүүр дииллэр... Поэт хоһоон айар кэмигэр үлэни-хамнаһы, дьиэни-уоту, утуйары да умнар. Сүрэх иэйиититтэн, дууһа долгуйуутуттан саҥа хоһоон айыллар, хоһоон буолаары хомуллар. Онтон хоһоон тыына - уобарас. Бу барыта ситтэҕинэ-хоттоҕуна эрэ, хоһоон – хоһоон тыыннаах туоһута буолар. Оннук эрээри онтон иҥнэн тохтоон хаалбат дьоннор бааллар. Холобура, биир билэр киһим бачча-оччо элбэх кинигэлээхпин диэн бассаабы толордо, кэпсэнэрэ да олус күүстээх. Кини дьонтон харчы хомуйан хоһоон хомуурунньуктарын таһаартарар идэлээх. Хас да оннук таһааттарбыт кинигэтин арыйталаан көрөн баран, Учууталбыт Василий Никитич « Тылы бэйэтэ сатаан туттубат киһи, эгэ дьону сатаан сахалыы дэгиттэ саҥардыа дуо...” диэбитин санаан кэллим. Итинник кинигэ ахсаанынан киирсэр дьон оннооҕор суруйааччылар сойуустарыгар бааллара киһини хомотор. Аҥаар өттүттэн хайҕааһын кутталлаах уонна хантан сыыһабытын халтыбытын билиэхпитий, алҕастан үөрэнэн көннөрүнэн сайдыахпытый, үчүгэй таһымнаах үйэлээх айымньыны айыахпытый?.. Аны кырдьыгы сатаан этии, тустаахха тириэрдии уонна ону ылыныы культурата сайдыбатаҕа эмиэ улаханнык атахтыыр.
Киһи хомойуох, сорох хоһоон айааччылар харчы төлөөн туран атын дьоҥҥо хоһооннорун, айымньыларын оҥотторор буоллулар. Ити, холобура, хоһоон ааптара да хоһоону харчыга тупсарааччы да хайдах ис санааларын, иэйиилэрин үллэстэллэрэ буолуой? Чугас дьонноро бу дьайыыны бары билэ-көрө сылдьалларын үрдүнэн. Дьэ бу түгэҥҥэ суобас, сиэр-майгы уонна иитии улахан суолталаах. Аны атын киһи хоһоонуттан сыалай субурҕаны “уларсар” дьоннор бааллар, субурҕаны эрэ буолуо дуо, бүтүн олугу эмиэ (тупсаран эттэххэ «плагиатство”) онтон олох да кыбыстыбыттар. Аны саҥа саҕалааччыга, хоһоон, кэпсээн суруйан холонооччуларга билии-көрүү, анал литература тиийбэтэ, тустаах семинардар сэдэхтик ыытыллаллара, специалистар өттүлэриттэн кэмигэр сүбэ-ама суоҕа, айымньы сөптөөхтүк редакцияламмакка, көннөрүллүбэккэ сурук бэлиэтигэр алҕастардаах, сыыһалардаах бэчээттэнэрэ мөлтөх, ортоһуор эрэ айымньылар айыллан тахсалларыгар тириэрдэр... сорох хоһоонньуттар олох биир да сурук бэлиэтин туруорбакка эрэ бассаапка хоһооннорун ыыталлара баар суол. Маннык кинигэлэри ыччат ааҕан көрөн баран иккистээн илиитигэр ылан көрбөт, бары маннык суруйаллар эбит дии санаан эрдэҕэ. Ол оннугар Арсен Томскай “InDriver от Якутска до Кремниевой долины” нууччалыы тылынан олус тупсаҕайдык суруллубут кинигэтин былдьаһа-тараһа ааҕыа, элбэххэ үөрэниэ буоллаҕа.
Айылҕаттан айыҥ-тутуҥ диэн ананан кэлбит талааннаах, тыл алыба иҥмит, тыл хомуһуна хоммут хомоҕой хоһоонньуттар ааттарын бассаабынан билэбит, хайҕыы-сөҕө ааҕабыт: Чурапчыттан Дмитрий Федоров - Оһуохай Уола, Дьокуускайтан-Галина Трушкова-Калисфена, Бүлүүттэн- Николай Осипов, ҮөҺээ Бүлүүттэн-Альбина Филиппова -Сыралыма , Уус Алдантан - Полина Находкина- Полина Победа уо.д.а. Бары да тыа сирин оҕолоро буолан уу сахалыы тыыннаах хомоҕой хоһооннору суруйар дьон буоллахтара.
«Киһи баҕарда да атын киһи айымньытын дириҥник сатаан ырыппат” (Б.Н. Попов-Барылҕан). Ол да иһин бу хайысханан дьарыктаныан, үлэлиэн баҕалаахтар биһиги кэммитигэр ( 2000-2025с.с.) олус аҕыйахтар. Билигин биһиги кэккэбитигэр суох Н.Н. Тобуруокап, Б. Попов -Барылҕан, В.Н. Бырдьакаанап уонна эдэркээн Н. Рыкунов үрдүк ааттарыгар сүгүрүйэбит эрэ. Билигин кинилэр курдук ырытааччы, сүбэлээччи баара дуу... Олохтон олус эрдэ барбыт Николай Рыкуновы «Он -критик своего времени. Он мост между нами и молодым поколением” диэн норуодунай суруйааччы Н. Лугинов этэн турар. (Николай үлэтин салҕыы чөкөппүт, иккис тыыннаабыт бииргэ үөрэммиттэрэ Гаврил Андросов, Рустам Каженкин буолаллар. )
Саха сиригэр 21 үйэ саҕаланыытыгар айымньыны ырытар идэтийбит кириитиктэрбит тарбахха баттаналлар. Ытыктабыллаах С.Д. Дарбасова, В.Б. Окорокова, В.Г. Семенова, Галина Томская-Айыына ырытыыларын интэриэһиргээн ааҕабын. Саха литературата, кириитикэтэ инники дьылҕатын туһугар сүҥкэн кылааттарын күннэтэ киллэрсэр «Күрүлгэн” (б.э. - А.Г. Гуринов-Арчылан) уонна “Чолбон” ( б.э.-Г. Г.Андросов) сурунааллары дьон-норуот ааҕар, кэтэһэр, кинилэр ыытар литературнай күрэхтэригэр кыттан билиитин - көрүүтүн хаҥатан сайдыыга олук уурсар. Томпоттон Светлана Винокурова-Сырдаана, Кэбээйиттэн Светлана Самсонова-Сиибиктэ, иккиэн учууталлар, Елизавета Попова-Бааттаах Кырата-Майаттан ааҕааччы быһыытынан ырытыыларын сэргээн ааҕабын, кинилэртэн элбэххэ үөрэнэбин. Суруйалларын курдук, “үөһэттэн айдарыылаах суруйааччы бэйэтэ да билбэт, тугу айбытын, кини этинэн-хаанынан, өйүнэн-сүрэҕинэн сэрэйэн суруйар. Ону ырытааччы, кириитик быһааран, ытыска ууран биэриэхтээх “ Литература эйгэтигэр ырытыыны, кириитикэни тиэрдии уонна ылыныы культуратын сайыннаран үрдүк таһымҥа таһаарыахха. Идэтийбит кириитиктэрбит үлэлэрин хамаҕатык бэчээттиэххэ, дьоҥҥо сэргэҕэ тиэрдиэххэ, төгүрүк остуоллары, семинардары, консультациялары, кинилэринэн онлайн маастар-кылаастары ыыттарыахха.
Ол ханна баарый? Ол иһин мин, суруйааччы уонна ааҕааччы быһыытынан, тылбыт-өспүт инники дьылҕатыгар литературнай кириитикэ сүдү күүс буоларын бэлиэтээн, Василий Никитич эппитин өйөөн туран маннык диэн этэбин: атын регионнар бу эйгэҕэ үлэлэрин, бэйэбит суруйааччыларбыт, ааҕааччыларбыт санааларын, толкуйдарын , этиилэрин кытта билсэр кэм кэллэ буолбатах дуо?.. Бу түгэни куоттардахпытына, кинигэбит ахсаанынан куоталаһа сырыттахпытына, сахабыт тыла чахчы дьүдэйэр, эстэр суолга киириэ буоллаҕа...
Ити курдук бу боппуруоһу кыайбатахпытына, сорохтор сабаҕалааһыннарынан, искусственнай интеллект биһиги оннубутугар, сотору кэминэн, оҕолорбутун сахалыы тылга үөрэтиэ турдаҕа...

II. « Хоһоону айарга илбис, имэҥ уонна умайыы наада...»
История да кэрэһэлииринэн олоҕу уларытыах, сайдыыны түстүөх дьон тыа сиригэр төрүүллэр, отон-дьэдьэн быыһыгар улаатан, сэттэ өҥөөх кустуктуун куустуһан, айылҕа оҕото буоланнар кыра эрдэхтэриттэн кэрэни кэрэхсиир иэйиилээх хоһоонньут, кэпсээнньит буола чочуллан тахсаллар. Бу мин иннибэр остуолбар "Кистэлэҥ иэйиилэр» диэн 2017 с. күн сирин көрбүт кинигэ сытар. Хомуурунньук ХИФУ кинигэ таһаарар кыһатыгар 300 экземплярынан бэчээттэммит. Бу Мэҥэ Хаҥалас улууһун Майа с. И.М. Сосин аатын сүгэр киин бибилэтиэкэ методическай киинин сэбиэдиссэйэ Изабелла Яковлева, кылаабынай исписэлиис Мария Габышева 2017 с. "Кистэлэҥ иэйиилэр" диэн барыта 22 нэһилиэктэн 85 – оскуола оҕотуттан 80-нун ааспыт ытык кырдьаҕаска тиийэ айар-суруйар куттаах дьону көҕүлээн, кинилэр хомоҕой хоһооннорун, айымньыларын түмэн, хомуйан, хас биирдии ааптары кытта үлэлэһэн, бэйэлэрэ редакциялаан дьоһуннаах кинигэни күн сирин көрдөрбүттэр. Хомуурунньук дизайнын библиотека худуоһунньуга Елена Татаринова оҥорбут. Хайа да кинигэ тас көстүүтэ кини ис хоһоонун ситэрэн, тупсаран биэрэр.
Ол курдук литературнай түмсүүлэр: Чүүйэҕэ Ыллык" (сал. М. Левина), Балыктаахха "Иэйии кытыла" (сал. С.Стручкова), Бүтэйдээххэ "БүгүҥҥүБүтэйдээх" (сал. К.Родионов), Бөкөҕө "Догдоҥо дорҕоонноро" (сал. С.Иванова), Дьабылга "Нуораҕана суһума" (сал. Е. Березкина), Тыыллымаҕа "Лоомтука оһуора" (сал. К.Сосин), Төхтүргэ "Аартык" (сал. А. Павлуцкая), Төҥүлүгэ "Айар кут" (сал. Е. Борисова), Нөөрүктээйигэ "Дьүһүлгэн" (сал. Н.Колосова), Хаптаҕайга "Иэйии" (сал. Л.Назарова, А.Кларова), Өлөчөйгө "Иэйии кыыма" (сал. Матчитова А.Н), Хорообукка "Үөрүү сүүрээнэ" (сал. Н.Брызгалова), Тиэлигигэ "Айар кут абылаҥа" (сал. С.Сергеева), Табаҕаҕа "Түһүлгэ" (сал. Е.Борисова), Чыамайыкыга "Кыраһа" (сал. С.Романова) элбэх талааны айар- тутар суолга сиэтэн киллэрбиттэрэ, кинилэргэ бу эйгэҕэ саҥа ааны аспыттара саарбаҕа суох.
Бу кинигэ сонун уратыта, (изюминката) үгүс хомуурунньуктартан атына диэн – бу улуус нэһилиэктэрин 15 бибилэтиэкэрэ: Изабелла Яковлева, Мария Габышева, Надежда Сидорова, Раиса Егорова, Елизавета Попова-Бааттаах Кырата, Елена Андросова, Любовь Егорова уонна да атыттар бары хоһоон суруйан, айар куттаахтары көҕүлээн, бэйэлэрэ поэзия хонуутугар холоммуттара буолар. Онтон бибилэтиэкэр диэн кимий? Билэрбит курдук, бу 21 үйэҕэ, улуустарга хас нэһилиэк аайы олохтоох бибилэтиэкэлэр нэһилиэнньэҕэ аан дойду сонунун уонна политика, литература, култуура эйгэтигэр туох буоларын барытын билэ-көрө, тарҕата олорор сайдыыга сирдиир сүдү күүс, суолдьут сулус, айар дьоҥҥо сүбэ-ама уонна кинилэр айымньыларын (хоһоон, ырыа, кэпсээн, сценка, чабырҕах, оһуохай) киэҥ эйгэҕэ таһаарарга өйөбүл буолааччылар.
Саха киһитэ-айылҕа оҕото диэн мээнэҕэ эппэттэр. Кинигэни ааҕа олорон үгүс ааптардар, холобура, М.Борисов-Эрэл, Василиса Макарова, Мария Баянакова төрөөбүт дойдуларын абылаҥнаах айылҕатын олус хомоҕойдук хоһооҥҥо хоһуйалларыгар тэҥнэбили, тыыннааҕымсытыыны, метафораны тутталларын сэргии көрдүм. Кинилэр хоһоонноругар айылҕа эмиэ киһи курдук тыынар тыыннаах, үөрэр, санаарҕыыр кэмнэрдээх.
Холобур Егор Кулаковскай:

Хатыҥым, эн тыллыый,
Күөх солко лабааҕын
Күн хоту көтөҕүүй (157 с.)
Марфа Гуляева:
Хатыҥ чараҥ көҕөрдө
Хонуум ото да ситтэ,
Ходуһаҕа киирии буолла,
Хотуур тыаһа хойунна. (151 с.)

Түүрк тыллаах литература сүрүн уратытынан аллитерацияны туттуу буолар. Мээнэ киһи аллитерациянан суруйарга ылсыспат. Аллитерационнай хоһоону суруйуу ааптартан төрөөбүт төрүт тылы үчүгэйдик билиини эрэ буолбакка, хоһоон суруллар сокуоннарын билиигэ тирэҕирэр. Холобура, Марфа Лебедева (Томтор) “Дьоҕур, дьулуур, дьаныар”диэн хоһоонун ааҕыаҕын:

... Дьэп-дьэҥкир, сөп-сөрүүн илгэлээх,
Дьүүктэ уутунуу ып- ыраас,
Дьиҥ кэрэ тапталы билэҥҥин,
Дьон төрдө, киэҥ аймах буолаҥҥын
Дьоллоох, баай - талым олохтон...

Онтон Александра Попова (Павловскай) айымньыларын ааҕа олорон Василий Никитич уот харахха эппит тылларын санаан кэллим”хоһоону айарга илбис, имэҥ уонна умайыы наада. Илбис-истиил көстүүтэ... имэҥ-билэр кыдьыгырар иэйиини хат уһугуннарыы...”

Олох улуу эргииринэн
Олохпутун оҥостобут,
Олонхолоох дойду дьоно
Ол эргииргэ олоробут...

Эбэтэр бу Александра “Эрбэллибит оҕо сааһым Эргийбэтин билэбин...“ диэн тыллара чахчы да ааҕааччы дууһатын-сүрэҕин долгуталлар – тыл күүһэ сөпкө туттуллуутугар!
Болҕойон аахтахха үгүс ааптардар туруору аллитерацияны туһаналлар: Николай Иванов, Светлана Иванова-Намыына, Елизавета Березкина , Надежда Барабанова-Надежа, Николай Карпов, Марфа Гуляева, Светлана Пинигина, Марфа Ноговицына-Эйээнэ, Айанесса Попова уонна да атыттар бу көрүҥү кыайа тутталларын хайҕаатым, олус биһирээтим.
Ааҕааччы болҕомтотун Надежда Сидорова тылбаастара тардаллар. Айымньыларын тыла-өһө сэргэх, хас тылы өйдөөн, сөпкө сааһылаан, харыстабыллаахтык сыһыаннаһан наардаан туттар эбит. Онтон М. Лермонтов, Расул Гамзатов курдук биллэр поэттар айымньыларын тылбаастыырга мээнэ киһи ылсыбат. Тылбаастааһын бэйэтэ туспа сокуоннардаах, ирдэбиллээх. Бу манна дириҥ билиилээх, нууччалыы-сахалыы икки тылы үчүгэйдик баһылаабыт, литература теориятын, тыл суолтатын өйдүүр эрэ киһи ылсыһар үлэтэ. Тылбаасчыт айымньы ис хоһоонун эрэ буолбакка ааптар иэйиитин, дууһатын эмиэ тириэрдиэхтээх. Ааптар иэйиитин сөпкө тириэрдии, мин саныахпар, тылбаасчыкка саамай ыарахан ирдэбил. Надежда айымньыны бэйэтэ хайдах ылыммытынан өйдөөбүтүнэн уус -уран ийэ тылынан тылбаастыыр ааптарын иэйиитин ааҕааччыга сүрдээх хомоҕой тылынан тириэрдэр... Инникитин Надежда тылбааска олохтоохтук ылсыһан дьарыгырара буоллар үтүө түмүктэрдээх буолуо эбит... Тылбаастыырга син биир «Умайыы - суруйар тиэмэни дириҥник билии, ол муудараһын баһылааһын. Ону өйгө уонна сүрэххэ уһаарыы буолар”.
Тыл сүмэтин, сүөгэйин иҥэриммит тыам сирин дьоно ийэ тылы билэллэрэ, тылы сөпкө туһаналлара, ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары аттаран сөпкө тутталлара кинилэр айымньыларын ситэрэн, байытан, тупсаран биэрэллэр.
Бу хомуурунньукка төрөппүттэргэ, оҕоҕо, сиэннэргэ, чугас дьонноругар үгүс анабыл хоһооннор бааллара күлүмнэс күн уотун санатан таайтарыылаах лирика сылаас тыынынан илгийэллэр. Холобура, айымньылары кытта билсэ олорон бибилэтиэкэр кыргыттар Изабелла Яковлева “Балтым сырдык кэриэһигэр” (242 сирэй.) уонна Лилия Федорова “Балтыбар Геленаҕа” (199 сирэй.) диэн хоһоонноругар бу икки ааптары ситимниир күүстээх иэйии, сырдык уобарас баарын тута сэрэйэ санаабытым. Изабелла уонна Лилия бу орто дойду олоҕуттан баара-суоҕа 19 сааһыгар үөһээ айыыларга көппүт Гелена Платоноваҕа, ийэтэ аат иҥэрбитинэн Кыыс Аанньалга, анаммыт хоһоонноругар эдэркээн кыысчааны нарын-намчы хорсун хоодуот ньургуһуҥҥа холууллар, кылгас эрээри чаҕылхай кини олоҕо кэрэни кэрэхсээччилэргэ мэлдьи холобур буолуо диэн үөрэллэр да курутуйаллар даҕаны:

Хайдах да айманан
Ыҥырар саҥабын
Истибэт буолбутуҥ
Кыһыыта улахан...
Эйигин санааммын
Айманар дууһабын
Кырдалга тахсыбыт
Ньургуһун уоскутуо...(И. Яковлева).

Эн көстөөр миэхэ саас ахсын
Ньургуһун сибэкки буолаҥҥын,
Тоҥ буору тобулан тахсаҥҥын
Эр санааҥ күүһүнэн үөрдэҥҥин...
Эн бардыҥ, ол эрэн хааллардыҥ
Сирдээҕи олоххо бу суолгун,
Эн ырыаҥ, эн ырыаҥ хоһооно
Хааллылар сүрэхпэр мэлдьитин...(Л.Федорова)

«Гелена кылгас олоҕор ыллаан-туойан, элбэх ырыа тылларын суруйан, дьону кэрэҕэ-үтүөҕэ угуйан элбэх дьон санаатыгар,сүрэҕэр билиҥҥэ диэри сырдык иэйии буола сылдьар. ..Кини баар сиригэр мэлдьи үөрүү, дьолго тардыһыы үөскүүрэ» (Е.А. Архипова, ийэтэ).
Бу кинигэҕэ хоһооннор эрэ буолбакка Егор Самсонов, ытык кырдьаҕас, хас да кинигэлээх ааптар, «Дьаакып» диэн сэһэнэ, Татьяна Винокурова-Татыйык “Килбик ыраас таптал”диэн кэпсээнэ уонна Тамара Егорова “Баанньык” диэн көрдөөх сценката киирбиттэрэ хомуурунньук ис хоһоонун байытан тупсаран биэрэллэр.
Бу дьоһуннаах кинигэни хомуйан оҥорбут дьоннортон биирдэстэрэ Мария Габышева, үгүс литературнай күрэхтэр кыайыылаахтара, дириҥ билиилээҕэ, тобуллаҕас толкуйа, норуотугар таптала, инникини ыралыыра бу хоһоонугар көстөр дии санаатым:
Н. Лугинов “Чыҥыс Хаан» кинигэтин ааҕан баран

Туох күүтэр мин кыра норуоппун,
Туох дьылҕа кэтэһэр кинини?
Сэрииттэн сылайбыт, айдаантан аймаммыт
Бүгүрү үлэһит аймахпын? (207 сир.)

Билэрбит курдук, барыбытыгар туһаайан Василий Никитич «Тыл баайдаах оҕо өйө тэһиккэй, сытыы, үөрэҕи ылымтыа буолар» диэбитэ уот харахха! Холобура, Алексей Винокуров (Бырама) хоһоону суруйарга 6 кылаастан холоммут эбит. Тимур Марков (Чүүйэ), Татьяна Осипова (Чүүйэ), Дьулуур Огонеров (Павловскай), Маша Федорова (Чүүйэ) оскуолаҕа сылдьан саха литературатын интэриэһиргээн үөрэппиттэригэр саарбахтаабаппын, ол да иһин хоһоонноро хоп курдуктар, эдэр дьон өссө да сайдан, билэн-көрөн иһиэхтэрэ буоллаҕа. Кинилэр, эдэрдэр, илиилэригэр буоллаҕа сахабыт тылын инникитин дьылҕата! Баҕар, бу дьоһуннаах «Кистэлэҥ иэйииттэн» куорсун анньынан, саҥа талааннар чолбон сулустуу сандаарыахтара. Кириитикэҕэ кимэн киириэхтэрэ, литературабытын саҥалыы тыынныахтара, кинилэргэ айар аартык аана арыллыа, тырымныы тыллыа! Ытык киһибит В.Н. Бырдьакаанап эппитин курдук “Норуот духовнай сүрэ куруук эдэр, куруук күүстээх... саха буолан төрөөбүт поэт иэйиитэ - сири-халлааны дьиһигитэр күүстээх иэйии!..” буолуоҕа. Ол эбэтэр «Омук күүһэ-өйүгэр. Өйүн күүһэ тылыгар!»

Мин
Күөн туттабын
Саргылаах
Саха буоларбынан!..
Ол эрэн долгуйабын
Ийэ тылым
Дьылҕатыттан,
Үүммүт үйэ
Курдат үрэр
Тыйыс тыыннаах тыалыттан...
Харыстыаҕыҥ
Ол иһин
"Саха тылын-
Саха тыынын!",
Сүрэх
Уотун уматар
Төрүт тылбыт кэскилин! (ааптар)